فرهنگ بومی مردم بلوچ

عید نوروز

مردم سیستان روز عید به کوه خواجه می‌روند و در بزرگداشت جشن نوروز شادی می‌کنند و خصومت‌ها را نادیده می‌گیرند. برگزاری مراسم عید در نزد بلوچ‌ها عموما با ساز و دهل همراه است. اگر در ایام نوروز، چابهار را به عنوان مقصد گردشگری خود انتخاب کرده باشید، شاهد جنب و جوش مردم در این ایام، تهیه غذاهای سنتی، پوشیدن لباس‌های رنگارنگ، بازی‌های محلی و رقص شمشیر خواهید بود. همچنین در ایام نوروز فضای شهر با صدای موسیقی محلی و رقص‌های سنتی پر می‌شود.

کوه خواجه مقدس نزد ادیان اسلام، مسیحیت و زرتشت. صاحب مقبره رستم

عید فطر

یکی از اعیاد بزرگ استان سیستان و بلوچستان، عید فطر است. مردم بلوچستان قبل از عید فطر به بازار رفته و خرید می‌کنند. زنان و دختران بلوچ در شب عید مراسم حنابندان دارند و شخصی ماهر روی دست آنها تصاویری زیبا با حنا می‌کشد. در روز عید فطر، مردم لباس نو می‌پوشند و در محل‌هایی به نام عیدگاه جمع می‌شوند. آنها نماز عیدفطر می‌خوانند و فطریه می‌دهند و بعد از اقامه نماز، رسم "هک پهلی" که به معنای طلب حلالیت و بخشش حق‌الناس است را به جای آورده و یکدیگر را سه بار در آغوش می‌گیرند. سپس به خانه خویشان و اقوام خود می‌روند و عید را تبریک می‌گویند. معمولا در این دید و بازدیدها افراد از همدیگر طلب بخشش و حلالیت می‌کنند. خانم‌های بلوچ با پختن کلوچه خرمایی و شیرینی‌های محلی و پهن کردن سفره عید، از دیگران پذیرایی می‌کنند.

عید قربان

یکی دیگر از اعیاد بزرگ مردم استان سیستان و بلوچستان، عید قربان است. در این عید مردم لباس نو می‌پوشند و در عیدگاه جمع می‌شوند و نماز عید می‌خوانند. در این روز اکثر خانواده‌ها حیوانی را قربانی می‌کنند. از آنجا که رسم قربانی کردن در نزد مردم بلوچ بسیار باارزش و محترم است، خانواده‌هایی که تمکن کمتری دارند معمولا با مشارکتِ همدیگر به قربانی کردن مشغول می‌شوند. پس از خاتمه مراسم قربانی، دید و بازدید شروع می‌شود و به خانه دوستان و اقوام می‌روند و حلالیت می‌طلبند. مراسم دید و بازدید تا سه روز ادامه می‌یابد. قبل از عید مردم برای خرید لباس‌های نو، شیرینی، شکلات و تنقلات و البته دام برای قربانی، به بازار می‌روند. در شب عید زنان پای فرزندان خود را با حنای قرمز مزین می‌کنند. اگر بخواهید به زبان بلوچی، عید قربان را تبریک بگویید می‌توانید از عبارت "مَـزَنِـڃـن عَـیـْـد؛ مُبارک بات" استفاده کنید.

آداب ماه رمضان

بعد از نیمه شعبان مردم بلوچ خانه‌ها و مساجد خود را برای استقبال ماه رمضان غبارروبی می‌کنند و مساجد را با مشک، عود و ماده‌ای خوشبو به نام سوچکی عطرآگین می‌کنند. زنان بلوچی بعد از نیمه شعبان، بز یا گوسفندی را ذبح کرده و غذای تباهک که آماده کردن آن ده روز زمان می‌برد و غذاهایی مثل بت ماش، نان تیموش، پکوره و شیرینی چنگال برای ماه رمضان می‌پزند. سحرهای ماه رمضان در منطقه بلوچستان طبل زنی به راه است. در هنگام افطار در مسجد از روزه‌داران پذیرایی می‌شود. در ایام قدر روحانی محل شبانه‌روز در یک چادر در مسجد به عبادت و شب زنده‌داری مشغول می‌شود و تا شب عید بیرون نمی‌آید. مردم، عید که می‌شود، وجوهاتشان را نقدی به او می‌سپارند.

فرهنگ غذایی بلوچ: تباهگ غذایی خوشمزه و پرگوشت

آداب و رسوم عروسی

مراسم ازدواج بلوچی کم و بیش مثل بقیه ایران است و شامل مراحل زیر است:
گِندونِن: همان خواستگاری است.
هِبَرجنی: همان بله‌برون است.
بربند مال: مراسمی برای تعیین مهریه عروس است که معمولا مقداری پول نقد تعیین می‌شود. در منطقه سرباز علاوه بر پول، نخل خرما نیز تعیین می‌شود. در خاش شتر و گاو به عنوان مهریه عروس تعیین می‌شود. بلوچ‌ها رسم دارند که طلا را به عنوان مال عروس به داماد هدیه می‌کنند. گاه بین ۲۰ مثقال تا ۲ کیلو طلا به داماد می‌دهند.
جُل بندی:جل پارچه‌ای دستباف است که با سوزن‌دوزی و آینه‌کاری تزیین می‌شود. مراسم عروسی بلوچی با جل بندی شروع می‌شود که در آن اتاقی را با جل آذین‌بندی کرده و عروس در آن می‌نشیند. عروس باید تا قبل از رفتن به خانه داماد پشت این جل دور از نظرها منتظر بماند. بلوچ‌ها معتقدند این رسم برای دور نگاه داشتن عروس از جادو و نظر بوده‌است. در فاصله جل بندی تا پایان مراسم عروسی، عروس را کسی به جز نزدیکان خاص و محرمان نمی‌بیند. در زمان رفع حاجت نیز او باید در حالی که نقابی بر چهره دارد، به همراه دو تن از نزدیکان و اقوام همراهی شود.
حِنا دوزوکی: حنا دوزوکی درواقع رسم حنابندان غیررسمی پیش از شب حنابندان است. گویا این مراسم به شکل دزدکی و در حضور اقوام درجه یک برگزار می‌شود.

رقص بلوچی

رقص بلوچی فوق‌العاده زیبا و جذاب است و دارای انواع دوچایی، سه چایی، لنکی، کوپکو و لیوا می‌باشد. لیوا با نواختن سرنا و دهل همراه است. این رقص در اعیاد مختلف و مراسم عروسی اجرا می‌شود و بخشی از فرهنگ بومی قوم بلوچ است.

رقص دوچاپی بلوچی

مراسم رقص دوچاپی با نواختن سرنا شروع می‌شود. افرادی که قصد رقصیدن دارند، یک نیم‌دایره یا دایره کامل تشکیل می‌دهند و همراه با آهنگ خاصی که پخش می‌شود، حرکات موزون بلوچی انجام می‌دهند. سپس طبال بر طبلی بزرگ می‌زند و به همراه کسی که سرنا می‌نوازد و فردی که طبل کوچک می‌زند، ریتمی خاص را اجرا می‌کنند. افراد با ریتمی که نواخته می‌شود و حرکات خاص و منظم خود، کف می‌زنند و چرخیدن آنها آغاز می‌شود. وقتی ریتم، شکل تندتری پیدا می‌کند، رقص نیز تندتر می‌شود و حرکات چهارچاپی انجام می‌شوند. رقص دوچاپی معروف‌ترین رقص بلوچی است.

محرم در سیستان بلوچستان

پوشیدن لباس سیاه، نوحه‌خوانی، سینه‌زنی و زنجیرزنی در خیابان، گل مالیدن به سر، کاه ریختن به سر و راه رفتن با پای برهنه از رسم‌های مردم بلوچ در ماه محرم است. زنان بلوچ در 7 محرم به یاد حضرت علی‌اصغر و مادرش رباب، یک نوع آش نذری به نام دلگ عاشوری یا «هفت دهلی» طبخ می‌کنند و در این روز از عزاداران با شیر پذیرایی می‌کنند. غذاهای نذری مردم بلوچ، قیمه‌پلو، حلیم، آش و مرغ می‌باشد. مراسم محرم در قسمت‌های شیعه‌نشین باشکوه‌تر از سایر نقاط می‌باشد.

شترسواری ایرانشهر

شترسواری از جمله ورزش‌های بومی استان سیستان و بلوچستان است که به ویژه در شهرستان‌های خاش و ایرانشهر رایج است. همه ساله چندین مسابقه شترسواری در ایرانشهر برگزار می‌شود.

زار و باد

به اعتقاد بلوچی‌ها، زار و باد موجوداتی غیرانسانی هستند که در بدن انسان حلول کرده و او را بیمار می‌کنند و حتی باعث آزارش می‌شوند. آنها برای نجات از زار و باد مراسم خاصی برگزار کرده و با التماس به بابا یا مامای زار و خواندن ورد و دعا و نواختن موسیقی، زار را از وجود شخص بیرون می‌کنند.

بازی‌های محلی

مردم استان سیستان و بلوچستان در جشن‌ها عموما به بازی‌های محلی مشغول می‌شوند و این استان به داشتن بازی‌های سنتی و فراوان مشهور است. بازی سرخ پری زرد پری، پادشاه وزیر، کشتی کج‌گردان، اشکاتیلی، لگوش، تیت، هلاری، خسوخسو، توطن‌سواری، دلکی و بازی کپگ از بازی‌های محلی این استان است.

کلاه چل چل

بازی بین دو تیم چهار یا پنج نفره انجام می‌شود و یک داور یا سراستادک بر روند آن نظارت دارد. افراد هر تیم شماره‌گذاری شده و در مرکز یک دایره قرار می‌گیرند و در طی بازی افراد با شماره خطاب می‌شوند. در وسط میدان بازی دایره‌ای به قطر ۱.۵ متر کشیده می‌شود و در مرکز دایره کلاهی گذاشته می‌شود. در دو طرف دایره و در فاصله چهار تا پنج قدمی دایره دو تیم روبروی هم و مقابل دایره می‌ایستند. داور در وسط میدان، در کنار کلاه به نظارت بازی می‌پردازد. او شماره‌ای از تیم اول و شماره‌ای از تیم دوم را با صدای بلند می‌خواند و افراد فراخوانده شده به محض شنیدن شماره خود برای ربودن کلاه سریعاً فرار می‌کنند تا هر کس سریع‌تر رسید، کلاه را بردارد.اگر این فرد قبل از آن‌که حریف بدن او را لمس کند به طرف تیم خود برگردد، برنده می‌شود. نفر بازنده از بازی حذف می‌شود. این روند آنقدر ادامه می‌یابد تا افراد یک تیم کاملا از میدان خارج شوند.

چل بازی

چل بازی یک بازی گروهی است که بین دو تیم با نفرات مساوی ۵ نفره انجام می‌شود. این بازی محلی که در روستاهای ایرانشهر متداول است، در رودهای پرآب و در محل‌های عمیق یا استخر و دریا انجام می شود. شیوه بازی به این صورت است که هر گروه در یک طرف رودخانه قرار می‌گیرند، داور یک تکه چوب کوچک را وسط رودخانه و میان دو تیم پرتاب می‌کند و افراد هر تیم با شنا و در این میان با آب پاشیدن به طرف یکدیگر از پیشروی گروه دیگر خودداری می‌کنند و خود را به محل اولیه می‌رسانند و یافتن چوب را اعلام می‌کنند. هر تیم که امتیاز بیشتری کسب کند، برنده است. این بازی نقش موثری در تقویت سرعت و عضلات بدن دارد.

چوب بازی بلوچی

چوب‌بازی یکی از بازی‌های محلی خطه سیستان و بلوچستان است که به منظور تقویت دقت و تمرکز اجرا می‌شود. شیوه چوب بازی بدین صورت است که ابتدا دایره بزرگی از بازیکنان تشکیل می‌شود، سپس همراه با نوای ساز و دهل، چوب‌بازی با حرکات آرام و منظمی آغاز می‌شود. به تدریج همراه با تندشدن آهنگ حرکات هم تندتر وتندتر می‌شود. هر بازیکن دو چوب در دست دارد و با آهنگ دو قدم به جلو برداشته، یک قدم به عقب برمی‌گردد و یکبار به دور خود می‌چرخد. وقتی بازیکن دو قدم جلوتر می‌رود باید چوب‌های خود را به صورت ضربدر در مقابل صورت خود نگه دارد، هر بازیکن وقتی برمی‌گردد با بازیکن پشت سری خود نیز به بازی می‌پردازد. کوچکترین غفلت باعث اصابت چوب به بدن بازیکنان می‌شود.

کیچ زور

کیچ‌زور که از بازی‌های محلی زابل محسوب می‌شود با استفاده از کیچ یا استخوان انجام می‌شود. دو گروه شرکت کننده و دو نفر سرگروه انتخاب می‌شوند و بازی با پرتاب کیچ صورت می‌گیرد. بدین صورت که یک نفر از یک گروه کیچ را به طرفی پرتاب کرده و بازیکنان هر دو گروه خودی و رقیب به جستجوی کیچ می‌پردازند. وقتی کسی آن را پیدا کرد، باید آن را به سرگروه خود برساند. گروه مقابل سعی می‌کند تا با زور و قدرت خود کیچ را از فردی که آن‌را پیدا کرده بگیرد و به سرگروه خود برساند و گروه خودی هم باید به کمک این فرد بیایند. هر گروهی که قدرت بیشتری داشته باشد و کیچ را به سرگروه خود برساند، آن گروه برنده است. این بازی معمولا در شب‌های مهتابی انجام می‌شود زیرا کیچ به رنگ سفید است و در تاریکی مشخص‌تر است. کیچ زور بخشی از فرهنگ بومی مردم زابل محسوب می‌شود.

بازی کبدی

کَبَدی یک بازی و ورزش است که بیشتر در هند، پاکستان و ایران رایج است. این بازی در گیلان شیرین دودو، در خراسان، گلستان و مازندران زو و در سیستان و بلوچستان كبدی نامیده می‌شود. بازی در دو تیم ۲۰ نفره برگزار می‌شود. ابتدا بازیکنان روبروی همدیگر ایستاده و تیمی که قصد شروع بازی را داشته باشد از خط وسط، داخل زمین حریف می‌شود و فرد مهاجم با گفتن مداوم کلمه «کبدی» یا «کودی» و با حفظ نفس خود سعی دارد تا در حال گفتن کلمه کبدی به یکی از اعضای تیم حریف دست بزند و به زمین خود بازگردد. در صورتی که فرد مهاجم نفسش قطع شود یا توسط تیم حریف گرفته شود باید زمین را ترک کند. البته تیم مدافع هم باید فرد مهاجم را گرفته و تا به اتمام رسیدن نفسش او را در مهار خود نگه دارند. این بازی بیشتر در زمین‌های خاکی و ریگزارها و با پای برهنه انجام می‌شود و قدرت و سرعت در این بازی حرف اول را می‌زند. بازی کبدی، بخشی از فرهنگ بومی و رسم فولکور مردم بلوچ است.

موسیقی بلوچی

موسیقی بلوچی ترکیبی از اشعار و ترانه‌های فولکور محلی است که با سازهای سرنا، دهل، طبل، قیچک، تنبورگ، رباب، بانچو، نی، کوزه و دینبوک نواخته می‌شوند. ترانه‌های محلی بلوچ معمولا در جشن‌ها مثل مراسم عروسی و اعیادی چون عید فطر خوانده می‌شوند و ارتباط مستقیمی با محیط طبیعی، شیوه زندگی و باورهای دینی و اعتقادی مردم منطقه دارند. موسیقی بلوچی جذاب و شنیدنی است و آهنگ‌های بلوچی شبیه به آهنگ‌های هندی است.

لباس‌های محلی بلوچی

لباس مردان بلوچ عبارت از پیراهن یقه باز، لباده بلند، دستار سفید و کمربند ضخیم است. پوشش سر مردان بلوچ شامل یک عمامه و یک کلاه سوپی است که به آن عرقچین گویند. مردان بلوچ کفش‌های مخصوصی که نوک آن به طرف بالا برگشته‌است می‌پوشند که به آن کوش گویند. لباس زنان بلوچ از پاجامگ، سریک، تکو و سربند تشکیل می‌شود. پاجامگ یک شلوار گشاد و چین‌دار، سریک نوعی روسری از چادر بزرگ‌تر و تکو نیز نوعی چارقد است. لباس زنان بلوچ با پارچه‌های مرغوب نخی و ابریشمی و در رنگ‌های متنوع دوخته می‌شود. برای دوخت این لباس‌ها از هنرهای سوزن‌دوزی، بلوچی دوزی، پریوار دوزی و آیینه‌دوزی استفاده می‌شود و لذا بسیار گران قیمت هستند. لباس‌های سنتی بلوچی از شهرت بالایی برخوردار هستند.

سوزن دوزی: گران‌ترین سوغات چابهار و استان سیستان و بلوچستان

تاریخچه قوم بلوچ

نام قوم بلوچ برای اولین بار در کتیبه‌های دوره هخامنشی و کتاب‌های یونانی نوشته شده‌است. در کتیبه بیستون داریوش در شهر کرمانشاه، از قومی به نام «گدوزیا» نام برده‌اند. این قوم که عنوان «گدروچ» نیز دارند و به آن‌ها «مکه» هم گفته می‌شد همان مردمان بلوچ هستند. باستان‌شناسان بر این عقیده هستند که واژه مکه از مکران گرفته شده‌است. هرودوت در کتاب خود آورده‌است که در سواحل خلیج فارس، قومی زندگی می‌کنند که به آن‌ها «ماکا» گفته می‌شود. ماکا که همان سرزمین مکران است، یکی از ۱۴ ولایت در گستره ایران هخامنشی محسوب می‌شود.

زبان و ادبیات مردم بلوچ

زبان مردمان بلوچ، زبان بلوچی است. این زبان در دوره‌های باستانی، دوره میانه و در دوره نو، یکی نبوده و اندک تغییراتی در آن صورت گرفته‌است. ریشه زبانی این قوم را پهلوی میانه دانسته‌اند. زبان پهلوی میانه ریشه زبان‌های بلوچی، کردی و گیلکی است که در دسته‌بندی زبان‌های پهلوی پارتی قرار می‌گیرند. به‌دلیل حضور اشکانیان و کیانیان در سرزمین سیستان و همسایگی آن‌ها با بلوچستان، زبان این مردم ریشه پهلوی پارتی دارد. زبان بلوچی شباهت زیادی به زبان کردی دارد. بلوچ‌ها زبان کردی را می‌فهمند و بسیاری از لغات آن‌ها با لغات کردی یکی است.

دین مردم بلوچ

اکثر مردم بلوچ مسلمان حنفی هستند البته شیعیان نیز در بین آنها زندگی می‌کنند. بلوچ‌ها به شیوخ که مرجع تقلیدشان است، اعتقادی محکم دارند و برای حل و فصل اختلافات قومی‌شان، به آنها مراجعه می‌کنند.